Home Teksty Archiwum Prenumerata O nas Kontakt Linki English

Następny Poprzedni

POLSKIE LASY

Lasy są niezbędnym elementem

wzrostu ekonomicznego i warunkiem

utrzymania wszystkich form życia

                        Preambuła do Zasad Leśnych
                       
UNCED, Rio de Janeiro 1992
          Grudniowy numer "Eko i My" poświęcamy lasom. Światowa i krajowa dyskusja na temat problematyki leśnej trwa od kilkunastu lat, w Polsce w ciągu tego okresu miało miejsce wiele działań, które wpłynęły na obraz polskiej gospodarki leśnej. Pragniemy przybliżyć Państwu niektóre z tych problemów zdając sobie sprawę, że temat jest niezmiernie szeroki i nie uda nam się naświetlić wszystkich spraw. Dyskusję dotyczącą szeroko pojętej problematyki leśnej prowadzimy regularnie na łamach naszego miesięcznika, w numerze listopadowym "Eko i My" przedstawiliśmy artykuł Jędrzeja Szyguły "Jak to jest z tym lasem..." podejmujący temat pracy leśników, ich przygotowania i roli w prowadzeniu zrównoważonej gospodarki leśnej.            

            Historia leśnictwa w Polsce

            Wygląd polskich lasów, ich skład gatunkowy zależy głównie od czynników naturalnych - położenia geograficznego, klimatu, rzeźby terenu, podłoża geologicznego oraz warunków glebowych. Różnorodność tych czynników w naszym kraju powoduje, że szata roślinna w swym historycznym rozwoju była bardzo zróżnicowana. Zmiany przyrodnicze w europejskich lasach były powodowane działalnością cywilizacyjną człowieka, musiały przetrwać nacisk rozwijających się dynamicznie od tysięcy lat społeczeństw. Lasy Europy przetrwały ten nacisk, choć zapłaciły wysoką cenę za awans cywilizacyjny człowieka - w miejscu trwałych, naturalnych ekosystemów leśnych powstały gatunkowo uproszczone, mało odporne, przekształcone  lasy współczesne.    

            Historia lasów na polskich ziemiach związana jest z historią zamieszkujących je ludzi, których stosunek do lasu wykształciły prawa natury i tradycja. Lasy były tajemniczym, mało poznanym środowiskiem, ale jednocześnie dawały schronienie, pożywienie, odzienie, opał i budulec. Postępujący rozwój osad ludzkich, handlu, stosunków społecznych i politycznych na przestrzeni wieków kształtowały zmienny stosunek człowieka do naturalnych zasobów jakimi były lasy. Początkowo produkty leśne były wykorzystywane do zaspokajania potrzeb własnych, z czasem podlegały zbywaniu i wymianie handlowej, co podniosło ogólną wartość lasu. Rozwój osadnictwa powodował jednak potrzebę zdobywania przestrzeni, karczowano więc lasy poprzez wypalanie. Las ustępował przed człowiekiem, a ludzie widzieli w nim niewyczerpane źródło dochodów.

            Rozwój miast spowodował wzrost zapotrzebowania na drewno budulcowe, ale także na produkty pochodzące z lasu - smołę, dziegieć, węgiel drzewny itd. Las stał się cennym elementem własności prywatnej, bogactwem pilnie chronionym i strzeżonym. Następujące w historii podziały lasów na dobra stołowe i królewskie, które rozdano pod dzierżawę doprowadziły do wyniszczenia lasów. Sytuację pogorszył upadek państwowości polskiej. Lasy były dewastowane, choć to właśnie pod zaborami wykształciły się pierwsze wzorce administracji leśnej. Podczas I wojny światowej wszystkie lasy ziem polskich zostały objęte działaniami wojennymi, które spowodowały ogromne zniszczenia. Zniszczone zostały drzewostany, infrastruktura leśna, zaprzestano wykonywać podstawowe zabiegi leśne. Zniszczenie kraju spowodowało zapotrzebowanie na budulec potrzebny do odbudowy, co spotęgowało eksploatację zniszczonych już lasów. Scalenie podzielonej przez zabory gospodarki leśnej w jeden sprawnie funkcjonujący organizm było nie lada problemem.

            W 1924 r. powołano przedsiębiorstwo Polskie Lasy Państwowe. Dekret z 1936 r. regulował zasady polityki leśnej, lasy stały się organizacją gospodarczą o dużej samodzielności. Dekret ustanowił zasadę obowiązującą do dziś, że gospodarstwo leśne winno być prowadzone planowo i racjonalnie na zasadach ciągłości i trwałości użytkowania oraz wysokiej rentowności. Wybuch II wojny zastał uporządkowaną gospodarkę leśną, co okupant wykorzystał eksploatując polskie lasy przez pięć kolejnych lat. Spowodowało to ogromne straty, zniszczenie lasów i infrastruktury, wylesienia, straty kadrowe oraz długotrwałe obniżenie zdolności produkcyjnej lasów, które odczuwalne jest po dziś dzień.  

            Polityka leśna państwa

            Okres ostatnich pięćdziesięciu lat obfitował w działania, które spowodowały liczne przeobrażenia lasów. Od końca lat 40 do 60 prowadzono zalesianie gruntów porolnych i nieużytków, co przyczyniło się do wzrostu lesistości kraju. Zasada trwałości lasów przechodziła liczne modyfikacje i oznaczała "trwały przyrost", "trwałe użytkowanie" oraz "trwały dochód". Zasada ta zmierzała do modelu intensywnego gospodarowania lasem, koncentrującego się głównie na drzewostanie. Tak rozwijało się leśnictwo jednofunkcyjne, które mogło zaspokajać jedynie materialne potrzeby społeczeństwa. "Trwałe użytkowanie" od kilkunastu lat zmienia się w trwały i zrównoważony rozwój z uwzględnieniem potrzeby zachowania biologicznej różnorodności.

            Obowiązująca od stycznia 1992 r. Ustawa o lasach zrównała wartości środowiskotwórcze i ogólnospołeczne lasów z funkcją produkcyjną i surowcową. Określiła, że gospodarka leśna winna opierać się na powszechnej ochronie lasów, trwałości utrzymania lasów i ciągłości ich użytkowania oraz na powiększaniu zasobów leśnych. Polityka leśna Polski nawiązuje do postanowień Polityki Ekologicznej Państwa  uchwalonej przez Sejm w 1991 r., do Zasad Leśnych  i Agendy 21  uchwalonych na konferencji w Rio de Janeiro w 1992 r., do europejskich Deklaracji Ministrów Leśnictwa w sprawie Ochrony Lasów  z 1990 i 1993 r. oraz Polskiej Polityki Kompleksowej Ochrony Zasobów Leśnych  z 1994 r.

            Lasy pełnią wzajemnie uzupełniające się funkcje: ekologiczne (ochronne), produkcyjne (gospodarcze) oraz społeczne. Wielofunkcyjna gospodarka leśna ma za zadanie łączyć i unikać konfliktów pomiędzy poszczególnymi funkcjami. Głównymi zadaniami polityki leśnej są:

- kształtowanie właściwego stosunku człowieka do lasu;

- znalezienie równowagi pomiędzy wzrostem ekonomicznym a potrzebami ochrony środowiska;

- zapewnienie trwałości lasów przez powiększanie zasobów leśnych, polepszanie stanu lasów i zmianę polityki z modelu surowcowego na proekologiczny;

- współtworzenie ustawodawstwa w zakresie ochrony, kształtowania i użytkowania środowiska przyrodniczego;

- prawna ochrona lasów we wszystkich formach własności.

            Polityka leśna opiera się na współpracy międzyresortowej i jest powiązana z polityką ekologiczną, rolną, przestrzennego zagospodarowania kraju, obrony narodowej, energetyczną i przemysłową, społeczną, edukacyjną i naukową.  

            Leśne Kompleksy Promocyjne

            Realizacji wielofunkcyjnej gospodarki leśnej będzie służył rozpoczęty w 1995 r. program Leśnych Kompleksów Promocyjnych. Leśny kompleks promocyjny to zwarty obszar leśny, należący do jednego lub kilku nadleśnictw, utworzony dla promocji proekologicznej polityki państwa.  Wśród obecnie istniejących 10 LKP (docelowo będzie ich 18) znajdują się obszary o różnej regionalizacji przyrodniczo - leśnej, o różnych warunkach siedliskowych, składzie gatunkowym, o odmiennych walorach przyrodniczych, możliwościach produkcyjnych i o zróżnicowanych zagrożeniach. Wybrano więc obszary o wysokich walorach przyrodniczych, będących pozostałościami puszcz (np. Białowieskiej, Kozienickiej, Bukowej), a także tereny leśne przekształcone przez człowieka (np. Bory Tucholskie, Lasy Beskidu Śląskiego). Żaden kraj europejski nie wprowadził systemu lasów modelowych. Prócz Polski utworzyła je jedynie Kanada. LKP w Polsce zajmują obszar ok. 446 tys. ha, co stanowi 7,5 proc. powierzchni lasów.

Podstawowym celem LKP jest:

- dokładne poznanie biocenozy leśnej oraz zachodzących w niej zmian;

- zachowanie naturalnych walorów lasu;

- łączenie gospodarki leśnej z aktywną ochroną przyrody;

- prowadzenie prac badawczych i doświadczalnych;

- prowadzenie edukacji ekologicznej społeczeństwa;

- wprowadzenie konsultacji społecznych w proces zarządzania lasami.

              Pragniemy przybliżyć naszym czytelnikom funkcjonujące w Polsce leśne kompleksy promocyjne. Przedstawiamy 9 obszarów, pomijamy charakterystykę LKP Lasy Puszczy Bukowej i Goleniowskiej, ponieważ był on kilkakrotnie prezentowany na łamach "Eko i My". Zaprezentujemy Państwu opinie na temat prywatyzacji lasów, rozmowę z Dyrektorem Generalnym Lasów Państwowych Konradem Tomaszewskim, przykłady międzynarodowej współpracy prowadzonej przez polskich leśników. Przedstawimy rozwój szkolnictwa leśnego, a także słownik podstawowych terminów leśnych.

 

Monika Romańska